معرفي شهرهاوشهرستان‌ها (ییرجند)

[admin]

شهرستان بيرجند:

1. بيرحند : موقعيت چغرافيايي

شهرستان بيرجند با 140كيلومتر مرز مشترك با كشور افغانستان در جنوب استان خراسان واقع شده است.شهرستان بيرجند از شمال به شهرستان قاينات، از شرق به كشور افغانستان،ازجنوب به شهرستان نهبندان و استان كرمان و از مغرب به شهرستان‏هاى فردوس وطبس محدوداست. وسعت اين شهرستان 34893 كيلومترمربع و مركز آن شهر بيرجند مىباشد كه در 59 درجه و 13 دقيقه طول جغرافيايى و 32 درجه و 53 دقيقه عرض جغرافيايى ودرارتفاع 1470 مترى ازسطح دريا قرار گرفته است. فاصله شهر بيرجند تا مركز استان خراسان 481 كيلومتر، تا مركز استان سيستان و بلوچستان 458 كيلومتر
و تا مركز استان كرمان 586 كيلومتر مي‏باشد.
بيرجند شهرستانىكوهستانى است و در آن‏ كوهها و دره‏هاى عميق و حاصلخيزى وجود داردكوه‏هاى عمده شهرستان عبارتند از:رشته‏ كوه باقران در جنوب كوه شاه در غرب (حاشيه كوير) ، رشته‏ كوه مؤمن ‏آباد.
آب و هواى اين شهرستان بيابانى و نيمه بيابانى است. در شهرستان بيرجند رودخانه عمده‏ اى وجود ندارد و رودها كه به «كال» معروفند، عموماً فصلي و مسيل مي‏باشند.
اين شهرستان در حال حاضر داراى 4 بخش مركزي، خوسف، درميان، سربيشه، 19 دهستان و 4 نقطه شهري مي‏باشد بيرجند پرجمعيت‏ ترين شهرستان جنوب خراسان مي‏باشد و جمعيت آن طبق سرشماري سال75، 000/280نفر بوده كه از اين ميزان 000/130 نفر در مناطق شهري و 000/150 نفر در مناطق روستايى ساكن مي‏باشند
2. سابقه تاريخي بيرحند :
نخستين بار نام بيرجند در اسناد مكتوب دركتاب معجم‏ البلدان، قرن هفتم هجري قمري آمده كه اين شهر را اززيباترين بلديه قهستان معرفي كرده است. همچنين سياحان ومورخانى چون ماركوپولو ، ياقوت حموي، مقدسي، حمدا... مستوفي وحافظ ابرو در كتابهاى خود از اين شهر به نوعي ياد نموده ‏اند. بيرجند مركب از دو جزء«بير» و «جند» است كه هر دو بخش آن درزبان پارسي باستان واژه‏اى ‏مستقل و داراى معنا و مفهوماساطيري و تاريخي‏ مي‏باشد كه اين دو جزءباهم معنى «شهرتوفان» يا شهر «صاعقه» را مي‏دهد.كشفيات اخير باستان‏ شناسان در منطقهبيرجند حاكي از اين است كه نواحي مزبور علاوه بر اينكه محلسكونت يا معبر انسانها در پيش از تاريخ بوده، رد پاى قومساگارتى يكي از اقوام كوچ ‏نشين پارسي را نيز در خود به يادگارگذاشته است كه نمونه بارز آن كهن‏ ترين اثر كشف شده بيرجند بهنام سنگ‏ نگار لاخ مزار كوچ مي‏باشد كه بر آن نقوش پيش ازتاريخ، علائم پيكتوگرافي يا تصويري و كتيبه‏ هاى خط عربي نيزبه چشم مي‏خورد.
قرائن و شواهد نشان‏ دهنده اين است كهآبادانى و رونق شهر بيرجند از دوره صفويه به بعد بوده، كهتقريباً تا اواسط دوره قاجاريه معماري و بافت هماهنگي را دربرداشته است. يادمانهاى تاريخي بي‏شمار در اين شهر، خانه ‏هاى گليو گنبدي شكل و كوچه‏ هاى پيچ در پيچ، قراولخانه‏ هاى بيدار وكاروانسراهاى پرجنب و جوش حكايت از دفاع در برابر دشمن بيگانهو يا مبارزه با توفان شن دارد. با توجه به همه اين عوامل شناختگذشته شهر بيرجند با عناصري چون ميدانهاى كوچك، آب‏ انبارهاىقديمي، مساجد و حمام‏هاى عمومي ميسر مي‏گردد. روي‏ هم رفته شهربيرجند داراى 19 محله معتبر و مهم بوده است.
آثار تاريخي بيرجند
1. آثارتاريخي بيرجند : آب انبار
چون آب قنات بيرجند موسوم به ( قصبه ) شور و غير قابل شرب بوده ،مردم خيرخواه در داخل شهر چندين آب انبار بزرگ بنا كرده بودند كهاين آب انبارها در زمستان و بهار از آب اضافي و شيرين روستاهاي كوهباغران پر آب شده و كفاف آب آشاميدني مردم را در طول سال ميداد . اين آب انبارها به علت اينكه كاملا در دل خاك ساخته شده بودند ، آبآنها در تابستان كاملا سرد و گوارا بود . حجم زياد آب انبارها موجبشده بود كه مردم ناچار شده بودند براي برداشت آب بين 90 - 40 پلهرا طي كنند تا به شير آبي كه در پايين آب انبار نصب شده بود دسترسيپيدا كنند . آب انبارها از لحاظ تاريخي حايز اهميت زيادي ميباشند واكثر آنها در دوره قاجاريه بنا گرديده اند . ميراث فرهنگي شهرستانبيرجند اين آب انبارها را از جمله آثار سمبليك فرهنگي محسوب نمودهو از سال 1372 به مرمت تعدادي از آنها اقدام نموده است . تعدادي ازآب انبارهاي بيرجند از نطر اسم مؤسس ويا موقعيت بنا به شرح زيرمي باشند :

1 . آب انبار محسن زاده
2. آب انبار مقابل منزل آراسته
3. آب انبار مجاور مسجد خواجه ها4و 5 . دو باب آب انبار مقابل مسجد جامع6. آب انبار عمه عمه خيابان انقلاب پشت مسجد آيتي7. آب انبار حاجي ملك كه داراي 82 پله بوده
8 . آب انبار جمشيدي در خير آباد9 . آب انبار مجاور كاروان سرا ي مستوفي10 . آب انبار خاج محمد جعفر11 . آب انبار شيخ جنب حسينيه پايين شهر12 . آب انبار حاجي سالار واقع در نزديكي نوانخانه سابق بيرجند13 . آب انبار كشتمان واقع در پشت اداره قند وشكر فعلي14 . آب انبار واقع در مقابل مسجد پايين شهر15 . آب انبار سيد حسين گلشني واقع در جنوب غربي بند باروت كوبها16 . آب انبار غينو (غيناب(

آقاي دكتر محمد حسن گنجي در مقاله خود تحت عنوان يادي ازبيرجند و آبهاي شيرين و شورش در يادنامه استاد احمد احمدي بيرجنديبه تعداد ديگري از آب انبارها اشاره كرده اند كه احتمال دارد يااسامي آنها با نامهاي آب انبارهاي فوق الذكر يكي باشد يا آنكه درحال حاضر از تعدادي از آب انبارها اثري نباشد و ذهن دورنگر ايشانچنين آب انبارهايي را به خاطر مي آورد . اين آب انبارها عبارتند از:

1. آب انبار حاجي يوسف خان2. آب انبار خير آباد3. آب انبار حاجي رضا بيك4. آب انبار حاجي احمد بيك5. آب انبارگلخه6. آب انبار حاجي خان7. آب انبار كربلايي حسن رضا8. آب انبار ته ده
2. آثارتاريخي بيرجند :سدها

الف: بند يا سد دره :
اين بند در 11 كيلومتري جنوب شهر بيرجند و بر روي يكي از دره هاي كوهباغران بنا شده است . حجم درياچه اين سد در حدود 000/150 متر مكعب و طولتاج آن 36 متر و عرض تاج آن 8/3 متر و ارتفاع آن 5/15 متر است .
مصالح به كار رفته در اين بند عبارتند از : سنگ، آجر و ملات آهكي ، مخزناين بند در حال حاضر تقريبا از رسوبات پر شده و قابل استفاده نيست . ليكناز 50 سال گذشته به عنوان محل تفرج و ورزش در اين شهر محسوب ميشود . و اكثرافراد در گذشته ، براي شنا كردن به اين بند و بند عمر شاه مي آمدند . دروسط ديوار بند ، يك محفظه عمودي به شكل چاه وجود دارد كه در هر يك مترارتفاع به سمت بند سوراخي (دريچه اي) تعبيه شده كه به داخل بند راه دارد . در حالت پر بودن اين سوراخها بسته و آب اضافي به صورت سر ريز از كنار بندخارج ميشده است اين بند در زمستان و بهار ، آبگيري ميشد ، و در اواخر بهار، بر حسب نياز به ترتيب يك دريچه از اين دريچه ها (يا آب بندها) باز ميشد،تا آب آبياري مورد لزوم روستاهاي پايين سد را تامين كند . در حال حاضراراضي اين بند توسط شركت پويش خريداري شده و اميد ميرود كه شهرك تفريحيزيبايي در اين ارتفاعات به وجود آيد و خاطرات گذشته مردم بيرجند تجديد شود .
ب : بند يا سد عمر شاه :
اين بند در 5 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند بنا شده است . طول تاج اين بند 32متر و عرض آن 2/4 متر و ارتفاع دهانه آن 35 متر است .
مصالح به كار رفته در اين بند ، سنگ و آجر و ملات آهكي بوده است بدنه اينسد در سالهاي اخير ترك خورده و مخزن آن از رسوبات پر شده است. اين بند نيزمانند بند دره از مراكز تفريحي و ورزشي مردم بيرجند محسوب ميشد . خاصهاينكه فاصله آن تا بيرجند نزديكتر است . اين بند در حال حاضر خشك ميباشد وتنها به عنوان يك منطقه سرسبز و تفريحي از آن استفاده ميشود .

ج : بند يا سد اولنگ :
اين بند در فاصله 4 كيلومتري شهر بيرجند و بر روي يكي از شاخه هاي رودخانهآبشار احداث شده است . طول تاج اين بند 32 متر ، عرض تاج در حدود 4 متر وارتفاع دهانه آن 35 متر است .
3. آثارتاريخي بيرجند :کــاروانسراهــاكاروانسراها پناهگاه و استراحتگاهاي بين راهي هستند كه كاروانيان در طيسفرهاي طولاني و در سرما و گرما به آن پناه آورده ، از دستبرد راهزنان وهمچنين حيوانات درنده ايمن بودند.
نامهاي ديگري كه در فرهنگ لغات به دليل عملكرد گوناگون كاروانسراها ذكر شدهشامل : "كاربات"،"رباط" و "ساباط" ميباشد، در ضمن از اين بناها جهتاستراحتگاههايي براي نامه رسانان سلاطين و حاكمان وقت نيز استفاده مي شدهاست.
طبق بررسي هاي انجام شده شهرستان بيرجند داراي 5 رباط بياباني و 12كاروانسراي شهري بوده است.
كاروانسراهاي شهرستان بيرجند مربوط به دورهاي زنديه ، صفويه و قاجاريه بودهو از ويژگيهاي معماري چهار ايواني و دو ايواني و متفرقه برخوردار بوده است.
كاروانسراهاي بيرجند عبارتند از:
1-قيصريه
2-كاروانسراهاي چارختي ها
3-كاروانسراي محسن زاده
4-كاروانسراي وصل به مصلي
5-كاروانسراي شركت نفت
6-كاروانسراي سادسي
7-كاروانسراي گازاريها
8-كاروانسراي مقابل كاروانسراي محسن زاده
9-كاروانسراي اخوان
10-كاروانسراي مستوفي
11-كاروانسراي ميرزا رضا
12-كاروانسراي شركت شرق
13-كاروانسراي خرازي
14-كاروانسراي حاجي ملك
15-كاروانسراي ملا محمد مودي (در حال حاضر معروف به شريف زاده)
16-كاروانسراي چارخسي ها (در حاشيه جنوبي پايين بازار قرار دارد(

4. آثارتاريخي بيرجند :قراول خــانه ها
قراول خانه يك واژه تركي است و عبارت است ازكلبه مختصريبوده كه درسرراههاي ورودي به شهر براي اخذ عوارض از افراديكه محصولات كشاورزي واردمي كردند گرفته ميشد. درهرقراولخانه دو نفر مأمور دولت از اداره دارائي شب و روزكشيك مي دادند تا عوارض لازم وصول گردند قراول خانه ها ششباب بودند:
1-قراولخانه سر راه روستايي : واقع در شرق وقسمتي از جنوب و جنوب شرقي كه مأمور وصول ماليات ازروستائيان مود ، اسفهرود ، چهارده ،گل فريز،رزگ ،... بودهاست و محل آن بر روي تپه اي در انتهاي خيابان فعلي 17شهريور و در مقابل اداره دارايي فعلي بوده است.
2-قراولخانه شمال شرق بيرجند:در سرراه ورودي روستاهايرهشينك ، مرك،سرچاه ، درخش، سيدان،گسك و نوزاد قرار داشتهاست.
3-قراولخانه شمال غربي بيرجند : در مجاورت كانال فعليبيرجند) كه درمسيرراه روستاهاي دستجرد، شكرآب وسايرروستاها بوده است
4-قراولخانه جنوب غربي بيرجند>در حوالي بيمارستان فعليمهر بيرجند بر روي تپه اي قرار داشته و كار آن نظارت برعابرين بوده است.
5-قراولخانه شمال غربي بيرجند :در پايين قبرستان فعليواقع بوده و بر سر راه شوشرد،موسويه،چاهك،سده و غيره قرارداشته و راه پياده رو بيرجند به مشهد از آنجا مي گذشته است.
6-قراولخانه شمال غربي راه خوسف : كه اخد عوارض روستاهايبخش خوسف را عهده دار بوده است.

5. آثارتاريخي بيرجند :قلــعه ها
قلعه هاي بيرجند ، در دوره هاي مختلف احداث شده اند ليكن از حدود قرن پنجم هجري (484ه.ق) كه حسين قايني حاكم ترشيز قهستان ، دعوت حسن صباح را پذيرفت و جمع كثيري با او بيعت كردند تا كشته شدن ركن الدين خورشاه بن علاء الدين محمد، آخرين شاه فرمانروايان الموت كه به دست هلاكو خان اسير و بعدا” كشته شد و اسماعيليه سقوط كرد، بر احداث قلاع قهستان افزوده شد.وجود مناطق كوهستاني زياد باعث شده كه پاي فرقه اسماعيليه به اين منطقه باز شود و براي دفاع از خود ، قلاع مرتفع و مستحكمي در اكثر مناطق اين شهرستان و ساير شهرهاي جنــوبي خــــــراسان ساخته و باقي بگذارند. بعدها نيز كم وبيش اهالي اين شهرستان از نعمت آسايش كافي برخوردار نبوده
و مورد تهاجم مغولها و تركمن ها و افغانها قرار گرفته اند، از اين روي ، قسمت قديمي اين شهر با كوچه هاي تنگ و تاريك و با ديوارهاي بلند بر روي تپه ها ساخته شده، تا بدين وسيله مردم بتوانند از جان و مال و ناموس خود دفاع كنند.
اسامي تعدادي از قلعه هاي شهرستان كه به ادوار مختلف تاريخي قبل از اسلام تا دوره قاجاريه منسوب مي باشند عبارتند از:

ردیف

نام قلعه

محل استقرار

1

قلعه سنگي
در 5 كيلومتري معدن قلعه زري از جاده خوسف

2

قلعه بصيران
در روستاي بصيران نهبندان

3

قلعه سربيشه
در 2 كيلو متري سربيشه بالاي كوه مشهور به قلاع اسماعيليه

4

قلعه دهك
عربخانه واقع در نهبندان

5

قلعه اسفزار
واقع در 40 كيلومتري شرق بيرجند

6

قلعه يزدان
واقع در 200 كيلومتري شرق بيرجند

7

قلعه مود
واقع در 45 كيلومتري بيرجند

8

قلعه فخرود
واقع در جنوب شرقي بيرجند در روستاي فخرود

9

قلعه چهكند
واقع در 38 كيلومتري شمال غرب بيرجند

10

قلعه خاكي كلاته نو
واقع در 33 كيلومتري شمال غرب بيرجند در روستاي نوجو

11

قلعه كلاته زرد
واقع در 35 كيلومتري شمال غرب بيرجند مجاور قنات كلاته زرد

12

قلعه كمر قلا
شوشود واقع در 38 كيلومتري شمال غرب بيرجند

13

قلعه بگو
واقع در 16 كيلومتري شمال غرب بيرجند

14

قلعه نوفرست
واقع در 25 كيلومتري بيرجند در روستاي نوفرست

15

قلعه مزداب
واقع در 2 كيلومتري شرق مزداب (52 كيلومتري بيرجند)

16

قلعه آسو
واقع در قريه آسو در 68 كيلومتري بيرجند

17

قلعه كهنه
اسماعيل آباد خشك واقع در روستاي كوشك در 19 كيلومتري بيرجند

18

قلعه كهنه
القور واقع در روستاي القور ، در 24 كيلومتري شرق بيرجند

19

قلعه ناصري
واقع در 2 كيلومتري غرب روستاي القور و در 26 كيلومتري شرق بيرجند

20

قلعه سما
واقع در روستاي سما واقع در 44 كيلومتري بيرجند

21

قلعه كهنه
پيشكوه مجاور روستاي پيشكوه در 42 كيلومتري شمال شرق بيرجند

22

قلعه برس
واقع در 1 كيلومتري صدگل در 40 كيلومتري شمال شرق بيرجند

23

قلعه پهن
واقع در مجاورت روستاي سهيل در 34 كيلومتري شمال شرق بيرجند

24

قلعه موليد
واقع در قريه موليد در 35 كيلومتري شرق بيرجند

25

قلعه فورگ
واقع در روستاي درميان

26

قلعه قديمي خوسف
واقع در روستاي خوسف ، 40 كيلومتري بيرجند

27

قلعه قلاع
اسماعيليه بالاي بند دره حوض غلام كش واقع در 8 كيلومتري بيرجند

28

قلعه ريوز
واقع در 1 كيلومتري روستاي رهشك واقع در 26 كيلومتري بيرجند

29

قلعه كهنه
ريفون مجاور روستاي ريفون در 39 كيلومتري شمال شرق بيرجند

30

قلعه كهنه
خونيك مشرف به روستاي خونيك واقع در 42 كيلومتري بيرجند

31

قلعه دژ
استخر واقع در 43 كيلومتري شمال شرق بيرجند و جنوب روستاي استخر

32

قلعه كهنه
گرم در روستاي گرم واقع در 24 كيلومتري بيرجند

33

قلعه وارنج
مجاور روستاي متروك وارنج در 26 كيلومتري بيرجند

34

قلعه زيرك
واقع در روستاي زيرك در 46 كيلومتري بيرجند

35

قلعه دختر مرك
واقع در روستاي مرك21 كيلومتري بيرجند

36

قلعه مهنه آربيج
مشرف بر روستاي آربيج در 42 كيلومتري بيرجند

37

قلعه بافند آب
واقع در روستاي بافند آب در 42 كيلومتري بيرجند

38

قلعه دژ
واقع در شمال روستاي كوچ القار در 50 كيلومتري بيرجند

39

قلعه دژ علي سركار
واقع در شمال روستاي علي آباد سركار در 22 كيلومتري بيرجند

40

قلعه مود
واقع در جنوب غربي مود در 36 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند

41

قلعه كوه قلا
واقع در 6 كيلومتري مود در 44 كيلومتري بيرجند

42

قلعه هريوند
واقع در جاده مود ـ هريوند در 54 كيلومتري بيرجند

43

قلعه خراشاد
مجاور روستاي خراشاد در 22 كيلومتري بيرجند

44

قلعه كوچ نهارجان
واقع در 29 كيلومتري بيرجند 45

45

قلعه رستم
در 6 كيلومتري روستاي خوسف 46 كيلومتري بيرجند

46

قلعه قلاء آرك
واقع در روستاي تفاب ـ آرك واقع در 48 كيلومتري بيرجند

47

قلعه فورك
واقع در روستاي فورگ در بخش درميان

48

قلعه حسن صباح
واقع در كوه مؤمن آباد در روستاي اسدآباد

49

قلعه گرسك
واقع در 1 كيلومتري شرق روستاي گرسك 50 كيلومتري طبس مسينا

50

قلعه طبس مسينا
واقع در شرق درميان

51

قلعه قلاع پارتنگ
مشرف بر دره پارتنگ

52

قلعه ارفو
واقع در شمال شرق ارفو

53

قلعه دختر بيوسك
واقع در 4 كيلومتري شمال روستاي بيوسك

54

قلعه كوه نوغاب
واقع در جنوب شرقي نوغاب

55

قلعه بيرجند
كه در حال حاضر دامنه آن تا سطح خيابان جمهوري اسلامي درخت كاج كاشته شده و بر ابهت ديرين آن افزوده

56

قلعه چهل دختر
كه در رأس قلل شهرستانك قرار دارد

57

قلعه چهل پسر
كه در رأس قلل شهرستانك قرار دارد

6. آثارتاريخي بيرجند : یخدان ها
يخبندانها آثاري هستند كه از گذشته دور در جنوب شهرستان بيرجند ودر مجاورت روستاهاي اكبريه ، رحيم آباد، اميرآباد و چهكند (از جنوبشرقي تا جنوب غربي) كه نشيمن گاه حكام وقت بيرجند بوده است ساختهشده است. در اين يخدانها نه تنها يخ بر اثر برودت شبهاي سرد زمستانيخ مي بنددبلكه در محوطه اي كه به نام چال يا گـــودال يـخـدانمرســوم است يخ ها تا اواخر تابستان نگهداري ميشدند.ساختمان اسكلت
يخدانها از 3 قسمت اصلي تشكيل مي شود:

الف)ديوار شرقي-غربي كه طول آن بسته به وسعت و حجم يخدان وموقعــــــــيت محل ممكن است از 30-40 متر تغيير كند.اين ديوار باچينه (گل رس) به عمل آمده و در كف به ضخامت 2-5/1 متر و به ارتفاع 10-8 متر ميباشد كه در راس جمع تر شده است. نقش ديوار سايـــهافكندن بر روي «جوي-يخ بستن آب» مي باشد. در قاعده اين ديوار دو تاسه محل عبور از يك طـــرف به طرف ديگر ديوار قرار دارد. دو طرفديوار تا حدودي منحني است تا از تابش خورشيد در شرق و غرب ديوار تاحدودي جلوگيري كند.
ب)در سمت جنوب ديوار يك اتاق برايفردي كه از يخدان حفاظــــت مي كند قرار دارد. اين فرد در شبــهاي سردزمستان متناسب با سردي هوا در جوي واقع در شمال ديوار آب مي اندازد. وقتيطي چند شب قطر يــــــــــــخ به اندازه كافي رسيد ، يخــــها را كنده ودرون يخدان مي ريزد. وقتي بخواهد لايه هاي ديگري اضافه نمايند معمولا” دربين هر دو لايه مقداري كاه مي ريزد تا يخ ها به هم نچسبند
ج)يخدان كه از دو قسمت تشكيل شده است: چال يا گودال يخدان و گنبد مخروطي ويا به اصطلاح خول . چال يخدان به عمق 10-5 متر و به شعاع در حدود 6-4 مترمي باشد.جدار چال يخدان و كف آن را معمولا” با آجر و گنبد مخروطي را باچينه و ضخيم مي سازند تا بدين وسيله حرارت بيرون به درون كمتر سرايت كند. ضمنا” تونل ورودي چند متر با چال فاصله دارد تا هواي بيرون به سرعت واردنشود.
از يخدانهاي معروف بيرجند مي توان به :

·یخدان رحيم آباد
·يخدان امير آباد
·يخدان شوكت آباد
كه در مجاورت شهر بيرجند مي باشند اشاره كرد .

7. آثار تاريخي بيرجند : عمارتکلاه فرنگی

شماره ثبت در فهرست آثار ملي 1880
ارگ كلاه فرنگي در حاشيه خيابان شهيد مطهري واقع شده واكنون ساختمان بخشداري مركزي بيرجند مي باشد . اين بنا كهدر شش طبقه و به فرم زيگوارت ساخته شده از بناهاي شاخصبيرجند ميباشد . از شش طبقه بنا ، تنها دو طبقه آن قابلكاربري است و بقيه طبقات تنها به منظور فرم بخشيساخته شدهاند . در مركز بنا حوضخانه با ويژگيهاي معماري جالب توجهيوجود دارد . ورودي اصلي بنا در ضلع جنوبي آن قرار داردكهقبل از آن پيش طاقي ساخته شده از آجر واقع شده است . فضايحوض خانه از لحاظ تزئينات مهمترين بخش بنا است . تزئيناتانبوه مقرنس از جمله اين تزئينات است كه در سقف ديده ميشود . اين بنا محل حكمراني حسام الدوله بوده است و زمانساخت آن به دوره زنديه بر مي گردد.
اين ارگ منسوب به امير حسن خان شيباني ميباشد و برخي آن را (( ارگ كلاه فرنگي)) مي نامند. اين ارگ متعلق به امير عبمخزيمه بوده كه ايشان آن را به فرمانداري بيرجند اهداءنمودند.
اين ارگ به شكل شش ضلعي و در راس به شكل مخروط و به رنگسفيد ميباشد و چشم عابران را از لحاظ زيبايي و طراحي خيرهميكند. در مجاورت اين ارگ در سالهاي اخير ساختمانفرمانداري ساخته شده است. اقاي محمد جسين حديدي پور تاريخبناي آن را سالهاي 1264 تا 1316 هجري قمري ميداند. مصالح به كار رفته در اين ساختمان عبارتند از : گل ، آجر ،آهك و ساروچ .

8. آثار تاريخي بيرجند : کــوچه ها و محلات قدیم
كوچه ها و محله هاي قديمي هم به نوبه خور در بيرجند به شهر حال وهواي خاصي بخشيده است. در ادامه نام و آدرس تعدادي از اين محله هايقديمي را ذكر ميكنيم.

محله دروازه : كه از آن فقط يك درخت نارون باقي مانده و قسمتي از آن جزو خيابان منتظري شده است.
محله ميرزا محمد رضا ناصح : (مستوفي حكومت وقت) كه در اوايل خيابان حكيم نزاري قرار دارد.
محله گبر آباد : كه كجاور قبرستان است و زرتستي ها آنجا سكونت داشنتد.
محله كلو (Kolou) : كه به مناسبت اين كه تنگ و تاريك بوده به اين نام موسوم شده و اكنون نزديك سه راه اسدي است.
محله برزگران : كه كشاورزان در آن سكونت داشتند و اكنون در جنوب خيابان منتظري ميباشد.
محله خير آباد : كه تيمچه حاج حسين اميني در آن واقع شده بود و در اصل خير آباد روستايي است كه به شهر ملحق شده است.
محله سر قبرستان : كه در قديم اموات در آنجا دفن ميشدند.
محله ته ده : كه به پايين شهر معروف است.
محله ته قلعه : كه قبلا پايگاه افسرانم و درجه داران بوده و بعد تلگراف خانه شده و نزديك حسينيه امام رضا ميباشد.
محله چهار درخت : كه مسجد جامع فعلي در آن واقع است.
محله رنگرزها : كه رنگ رزها در آنجا مغازه داشتند و اكنون به صورت كوچه كم عرضي در شمان خيابان منتظري قرار دارد.
محله تك چاه : كه محل عبور آب قصبه بوده و بمردم براي شستشو ظروف و برداشتن آب از آنجا استفاده ميكردند.
محله لو جوي خرها : كه نزديك مسجد آيتي بوده و به خرها در آن محل آب ميدادند.
محله صاحبكار : كه به نام كارگزار حكومت نام گذاري شده و اولاد آنها (حقيقي ها) در آنجا خانه دارند.
محله حاجي ملك : كه به نام ملك التجار بيرجند ناميده ميشد.
محله خواجه ها : كه خواجوي ها در آنجا منزل داشتند و مسجد خواجه نيز در آن محل بود.
محله سرپشته : حاجي محمد قلي بيك كه از كارگزاران خاص حكومت بود در آنجا سكونت داشت.
كوچه پلو: كه چون احتمالا بوي پلو از منزل پلو ها (كه در حال حاضر فاميل خود را به كفايي تغيير داده اند) مي آمده به اين اسم ناميدند
كوچه هندوها : كه در شمال خيابان جمهوري اسلامي بر روي تپه هاي خاكي واقع و محل سكونت هندو ها بوده است.
كوچه ته ده : كه آخرين مرز غربي شهر بوده است.
كوچه اسدي : اين كوچه در حال حاضر تبديل به خيابان اسدي شده است و اشراف و متمكنين آن روز در آن منزل داشتند.

[admin]

. بيرحند : فرهنگ و آموزش عالي از لحاظ فرهنگ و علم و معرفت، اين ديار يكي از درخشانترين نقاط ايران است. درنوشته‏ هاى دوره صفويه گفته شده كه قهستان ولايتى است با مردمى فهيم و صاحب فراست كه از آنجا شاعران و نويسندگان و عالمان زيادي برخاسته‏ اند. بيرجند دارالملك قهستان بوده و خانه‏ هاى آن بر روي تپه‏ ماهور بنا گرديده است. در عهد ساسانيان اين منطقه ولايتى آباد و داراى روستاهاى حاصلخيز بوده است كه مردمانى با استعداد و سلحشور داشته و هميشه مايه دلگرمى حكومت و منشأ قدرت در اين منطقه بوده ‏اند كه به پشتيبانى آنان پيروزي‏هايى به دست مي‏آورده ‏اند. شهرستان بيرجند علي‏رغم محدوديتهاى زيست محيطي و شرايط ويژه اقليمى خاص از توان و غناى فرهنگي بالايى برخوردار است. وجود علما، فقها و دانشمندان برجسته‏اى كه هر يك در طول تاريخ سبب ايجاد و تقويت پيكره تنومند فرهنگي منطقه شده‏ اند، آوازه اين شهرستان را از مرز منطقه و كشور فراتر برده و نام بسياري از آنان در زمره شخصيتهاى علمى ايران و جهان ثبت شده است.
نمونه اين شهرت اولين مدرسه به سبك جديد مي‏باشد كه در سال 1284 هـ . ش همزمان با تأسيس دارالفنون تهران و رشديه تبريز در بيرجند تأسيس شد و به دنبال آن دبيرستان شوكتيه و مدارس دشت بياض نهبندان، سربيشه، خوسف و دبستان دخترانه شوكتى افتتاح گرديد.
مهمترين عاملي كه به بيرجند وجهه‏ اى قابل احترام مى‏ بخشد، قدمت فرهنگي آن است. مراكز علمى و فرهنگي جديد از مدارس علميه نشأت گرفته ‏اند و در اين ميان اهميت مدرسه «معصوميه» كه سابقهء بيش از هزار سال دارد و محل تحصيل اغلب مشاهير بيرجند بوده قابل ذكر است. هم ‏اكنون در شهرستان بيرجند پنج مدرسه علميه با ظرفيت 200 نفر طلبه و بيش از 700 مركز آموزشي وابسته به آموزش و پرورش به فعاليت مشغولند. آموزش و پرورش بيرجند هم‏ اينك با بيش از 90 سال عمر بابركت بيش از يكصدهزار نفر دانش‏ آموز را تحت تعليم و تربيت دارد. وجود 4 اداره مستقل آموزش و پرورش در شهرستان بيرجند با بيش از 7000 نفر پرسنل، مركز آموزش عالي فرهنگيان، مراكز تعليم و تربيت، پژوهشكده معلم و ... آموزش و پرورش اين شهرستان را به قوي‏ترين آموزش و پرورش استان خراسان (پس از مشهد) تبديل كرده است.
بيرجند به عنوان قطب دانشگاهي شرق كشور از امكانات آموزش عالي خوبي برخوردار است و در حال حاضر 14 هزار دانشجو در 9 دانشگاه و مركز آموزش عالي مشغول تحصيل مي‏باشند كه بالاترين تورم دانشجويى در سطح كشور را به خود اختصاص داده است. بدين معنى كه به ازاى هر 9 نفر شهروند بيرجندي يك نفر دانشجو وجود دارد. از جمله مراكز آموزش عالي در بيرجند مى توان از :

1

دانشگاه بيرجند

2

دانشگاه علوم پزشكي بيرجند

3

دانشگاه آزاد اسلامى واحد بيرجند

4

دانشگاه پيام ‏نور

5

مركز تربيت معلم شهيد باهنر

6

مركز آموزش عالي ضمن خدمت فرهنگيان

7

مركز آموزش مديريت دولتى

8

دانشگاه صنعت و معدن مركز بيرجند

9

مركز آموزش عالي دختران بيرجند ( سپيده كاشاني )

نام برد.
لازم به ذكر است كه دانشگاه صنعت و معدن ايران مركز بيرجند با ظرفيت 1000 دانشجو دومين مركز آموزش صنعت و معدن در كشور (پس از تهران) به شمار مى ‏آيد.
4. مشاهير و هنرمندان بيرحند
در طول حيات اجتماعي و فرهنگي خطه قهستان مردان و زنان نام ‏آوري زندگي كرده ‏اند كه هر كدام به نوبه خود منشأ آثار و خيرات بسياري بوده‏ اند. از آنجا كه اين مختصر، گنجايش شرح حال آنان را ندارد تنها به يادكردن نام پرافتخار معدودي از اين بزرگان بسنده ميكنيم اميد است كه آيندگان بتوانند جاى خالي آنان كه نيستند را پر نمايند .

ابن حسام خوسفى
سيد محمد شهرستاني
محمد حسن شريف
احمد احمدي بيرجندي
شيخ محمد دياني
محمد حسين ملائي
حكيم سعدالدين محمد نزاري
شيخ مرتضي آيتي
محمد مهدي ناصح
دكتر محمد حسن گنجي
سيد ابوتراب انوار
ملا حسين ذاكر طوفان
شيخ جواد عارفي
ملا علي اصغر بيرجندي
ملا حمزه بيرجندي
عبدالعلي بيرجندي
علي اكبر خوسفي
دكتر ناهيد بني اقبال
آيت ا... تهامي
محمد حسين فدائي بيرجندي
نوابه خفي
جمال رضايي
محمد رفيع بن عبدالكريم لامع درمياني
اسماعيل دهكي
خواجه آصفي قهستاني
محمد ابراهيم آيتي
بلال شاخني
دكتر مهدي بلالي مود
محمد ابراهيم قدسي
حسام واعظ
زين العابدين درخشي
محمد حسين آيتي
حسين بن جمال قهستاني
سالك بيرجندي
محمد حسين فروغ بيرجندي
دكتر محمد اسماعيل رضواني
سيد حسن عندليب
هادي هادوي
دكتر محمد باقر آيتي
سيد محمد مشكوه
ميرزا محمد رضا مستوفي
سيد محمد فرزان
شاهسوني بيرجندي
عبدالكريم اشراق
عبدالحسين فنودي
شمس الدين موسوي
ذبيح الله ناصح
غلامحسين شكوهي
عبدالطيف بيرجندي
آخوند ملا علي خراشادي
استاد احمد آرام
سيدابوالفضل طباطبايي بيرجندي
ابو جعفركافي قايني
فصيح الدين محمد نظامي


سيد غلامرضا بيرجندي
غلامحسين رياحي

احمد احمدي بيرجندي
احمد احمدي بيرجندي در سال 1301 در بيرجند چشم به جهان گشود. وي پس از اتمام تحصيلات ابتدايي و مقدماتي در بيرجند عازم تهران شد و در سال 1328 موفق به دريافت مدرك ليسانس زبان فرانسه گرديد. تمام دوره زندگي 50 ساله اين استاد بزرگ سراسر ،خدمت به جامعه فرهنگيان گذشت و سرانجام پس از عمري تلاش در جهت احياء و اعتلاي فرهنگ اسلامي در سال 1377 ديده از جهان فرو بست .
خدمات وي:
1- تدريس در پايه هاي مختلف آموزشي . 2- تدريس در دانشكده الهيات و معارف اسلامي مشهد . 3- سرپرستي كتابخانه مسجد جامع گوهرشاد . 4- مدير عامل بنياد پژوهشهاي اسلامي در گروه فرهنگ و ادب اسلامي .
آثار و تاليفات :
1- شيوه نويسندگي و نگارش 2- صرف و نحو و شيوه تجربه و تركيب و تستهاي امتحانات نهايي و كنكور سراسري 3- سير سخن با همكاري دكتر رزمجو در 2 جلد 4- داناي راز(در شرح حال اقبال لاهوري ) 5- خداپرستي در شعر فارسي 6- شيوه آموزش املاء فارسي و نگارش براي معلمان مدارس 7- شعر در زندگي 8- مدايح رضوي (ع) در شعر فارسي 9- مناقب فاطمي در شعر فارسي شامل مدايح دخت گرامي پيامبر(ص)10- خدا را بشناسيم 11- فروغي كه روشنگر دلهاست 12- علي (ع) اسوه تقوي و فضيلت 13- مناقب علوي 14- اشك خون 15- اخلاق در اسلام 16- نامه هاي ادبي 17- خلاصه تفسير ابوالفتوح رازي 18- زندگي و افكار ولتر 19- نوبهار عالم جان 20- چهارده اختر تابناك 21- تعداد 20 تا 30 مقاله.
فارسي ايرج افشار ج 1و2و4 و تعدادي مقاله هم در مجلات مشكوه ، يغما ، آموزش و پرورش سخن و راهنماي كتاب منتشر شده است .
ابن حسام خوسفي
محمد بن حسام الدين بن شمس الدين زاهد از شاعران قرن نهم است تخلص شعري وي در همه اشعارش ابن حسام است كه در پايان بسياري از قصايد وي اين تخلص تكرار شده است؛ آنچه از مطالعه ديوان ابن حسام بر مي آيد اين است كه وي در صرف و نحو ، معاني و بيان ، نجوم ، تاريخ ، تفسير ، حديث ، علم رجال و انساب تبحر فوق العاده داشته است .
زادگاه وي شهر خوسف بوده است . خوسف در 35 كيلومتري جنوب غربي بيرجند واقع شده است و از كهن ترين آباديهايخراسان جنوبي به شمار مي آيد .
سبك شعري ابن حسام در قصيده بيشتر خراساني و در غزل عراقي است .
از آثار ابن حسام مي توان :
1- ديوان اشعار كه شامل قصائد ، غزليات و انواع ديگر نظم است .
2- نظم (( نثر اللالي )) كه ترجمه منظوم شماري از كلمات قصار حضرت علي (ع) است .
3- ((دلائل النبوه و نسبت نامه)) منظومه اي است در ذكر دلائل نبوت پيامبر اكرم (ص) كه در آن نسبت نامه آن حضرت تا حضرت آدم (ع) به نظم درآمده است
4- ((خاوران نامه)) از مهمترين منظومه هاي حماسي ، ديني است .در شرح احوال علي بن ابيطالب موضوع اصلي خاوران نامه ، سفرها ، نبردهاي علي (ع) در سرزمين خاوران به همراهي پادشاه خاور زمين و امراي ديگر مانند تهماسب شاه و جنگ ديو و اژدها و .. مي باشد . وي در 783 در خوسف دار فاني را وداع گفت .
حكيم سعدالدين محمد نزاري
حكيم سعد الدين بن محمد نزاري فوداجي بيرجندي قهستاني از شاعران غزلسراي اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم است . ولادت نزاري برابر آنچه از مثنوي (( مناظره شب و روز)) بر مي آيد 649يا 650 هجري قمري بود .
او را در همان دوران زندگي (حكيم) مي ناميدند . كلمه نزاري كه شاعرآنرا در همه اشعارش به صورت تخلص به كار مي برد در حقيقت عنوان خانوادگي اوست كه بي ترديد به سبب انتساب يا اعتقاد وي به (المصطفي لدين الله) مشهور به (نزار) بوده است . نزاري ، ادبيات و علوم متداول زمان خود را در قهستان آموخت و از عهد شباب به خدمات ديواني پرداخت .جامع ترين و دقيق ترين نسخه هاي خطي آثار وي به كتابخانه عمومي دولتي (سالتيكف شچدرين) در (لنينگراد) تعلق دارد .
از جمله آثار نزاري مي توان به موارد ذيل اشاره نمود:
1- كتاب قصايد .
2 - مثنوي بر وزن حديقه .
3- ديوان غزليات .
4- تـركيبات و ترجيحـات
5- مقطعات .
6- مثنوي با بحرهاي مختلف .
7- مناجات نامه .
8- ادب نامه بر وزن شاهنامه .
9- نامه منظوم (سه مورد)
10 - سفر نامه (باغ نامه) .
11- دستور نامه بر وزن اسكندر نامه .
12- كتاب از هرو مزهر به كليد از خسرو و شيرين .
13- رباعيات .
14- دستورنامه در آداب معاشرت .
سال وفات حكيم نزاري را فصيح خوافي 721 و تقي الدين كاشاني 20 ذكر كرده اند مقبره وي در بيرجند قرار دارد .
دكتر محمد حسن گنجي
دكتر محمد حسن گنجي بنيانگذار جغرافياي نوين ايران در سال 1291 ه.ش متولد شد وي از استادان نام آور كشور ، استاد ممتاز دانشگاه تهران و بنيانگذار جغرافياي آكادميك در كشور است . وي به ايجاد و توسعه اداره كل هواشناسي و سازمان هواشناسي پرداخت
آثار و تاليفات :
شهرت بين المللي وي بيشتر در زمينه مطالعات و انتشار مقالات هواشناسي است از ميان آثار معتبر وي اقليم شناسي ايراني به زبان انگليسي است كه در سال 1956 در قاهره به چاپ رسيد .
دكتر گنجي عضو ثابت دولت ايران در سازمانهاي هواشناسي جهاني بوده و علاوه برآن مدت 5 سال رياست هواشناسي منطقه آسيا و عضويت كميته اجرايي سازمان مزبور را به عهده داشته است .
برخي از آثار دكتر گنجي :
1- جنگ جغرافيا يا روابط دول بزرگ در اقيانوسيه
2- بشر چيست؟
3- كتب جغرافياي دبيرستان و دبستان
4- آمار بارندگي در ايران
5- فهرست مقالات جغرافيايي
6- اطلس اقليمي ايران
7- بستر جغرافيايي تاريخ ايران
8- تاريخ جغرافياي اسلامي
9- جغرافياي ايران چهار فصل از جلد اول ايرانشهر
10- مطالعه اجمالي فرهنگهاي جغرافيايي
11- جغرافيا در ايران از دارالفنون تا انقلاب
12- 32 مقاله جغرافيايي
علاوه بر كتب مذكور :
- پنج نقد نويسي بر كتب منتشره - مقدمه نويسي بر 9 كتاب منتشره براي نمونه
- 42 مقاله متفرقه علمي و پژوهشي در مسائل مختلف
- 17 سخنراني علمي در مسائل گوناگون كه در انتشارات چاپ شده است
- 13 مقاله علمي به زبان انگليسي كه در انتشارات كشورهاي خارج به چاپ رسيده است
شيخ جواد عارفي
ازعلماي فاضل و مبارز بيرجند است . در سال 1296 شمسي در روستاي خرمي عربخانه بدنيا آمد او از شاگردان شيخ عبدالكريم حايري و هم مباحثه امام خميني و آيت الله اراكي بود .
در جريان كشف حجاب دورة رضاخان بارها به افشاگري و سخنراني آتشين به ضد كارهاي او پرداخت. مدتي نيز سرپرستي مدرسه علميه معصومه را به عهده گرفت و به تربيت طلاب و فضلا همت گماشت .
عبدالعلی بن محمد بن حسین نظام الدین بیرجندی
از بزرگان علماي رياضيات ، هيئت ، نجوم و فقه قرن دهم بود . معروف به فاضل بيرجندي نيز ميباشد . در بعضي از منابع بدين صورت از وي نام برده شده :(( نظام الدين عبدالعلي بن محمد حسين بيرجندي حنفي ))
بيرجندي چندين تاليف در رياضيات ، نجوم و فقه دارد ، كه بيشتر آنها شرحها و حاشيه هايي است كه بر آثار ديگران نوشته و تاليف مستقل وي يكي بيست باب در تقويم و ديگري رساله ابعاد و اجرام است . نمونه هاي خطي متعدد از تاليفات وي كه تعداد آنها به سيزده بالغ مي شود در ايران و خارج از ايران موجود است .
بنا بر تصريح خواند مير ، حكمت و رياضي را نزد منصوربن معين الدين كاشاني فرا گرفت ، پدر منصور يعني معين الدين شاگرد و خواهر زادة غياث الدين جمشيد كاشاني و همكار و دستيار او در بناي رصد خانة سمرقند و تنظيم زيج گوركاني (زيج الغ بيكي) بود .
بيرجندي غير از اين استاد ، به خدمت چند تن از استادان مشهور سدة نهم رسيد و از آنان دانشهاي عقلي و نقلي را فرا گرفت ، علم حديث را نزد خواجه حافظ غياث ، محدث مشهور هرات ، مطالعه نمود . ساير علوم متداوله را از مولانا كمال الدين شيخ حسين القنوي كسب كرد و در خدمت شيخ الاسلام مولانا سيف الدين احمد تفتازاني و مولانا كمال الدين مسعود شرواني نيز شرط تلمذ بجاي آورده .
دربارة او نوشته اند كه : به صفت تواضع و پرهيزگاري و حلم و دينداري اتصاف داشت . وي مدتي شيخ الاسلام هرات بود . علامه بيرجندي مولف يك عده كتاب و رساله در فن خود به زبان فارسي و عربي است
همچنين علامه بيرجندي در زمان خود ستاره اي كشف كرده و تقويم هشتاد ساله را نيز استخراج نموده است.
بنابر كشفيات باستان شناسي كه از سوي مديريت ميراث فرهنگي صورت گرفته و بر مبناي اسناد مكتوب تاريخي، ثابت شد كه علامه عبدالعلي بيرجندي در قبرستان قتلگاه مشهد دفن نشده است بلكه وي در قبرستان تاريخي روستاي بجد مدفون مي باشد .

[admin]

آيت الله سيد حسن تهامي
آيت الله سيد حسن تهامي يكي از مراجع بزرگ عالم تشيع و از مفاخر برجسته حوزه علميه نجف بود. وي در سال 1314 ه . ق (1276 ه. ش) در بيرجند متولد شد . به دليل هوش و استعداد خارق العاده در شش سالگي قرآن را صحيح و فصيح فرا گرفت .
آيت الله تهامي پس از سپري كردن تحصيلات علوم ديني در بيرجند، مشهد و نجف به عاليترين مراتب اجتهاد نائل آمد و تصديق اجتهاد را از حضرات نائيني و اصفهاني دريافت نمود .
آنگاه به تقاضاي مردم جهت ترويج دين مبين و خدمت به خلق وارد موطن خود شد .
ايشان با تاسيس مدرسه معصوميه و تقويت حوزه علميه را، وجهه همت خويش قرار داد و براي اولين بار طلابي فاضل و سخنور و دانشمنداني برجسته تحويل اجتماع داد .
خدمات آيت ا.. تهامي:
1- تاسيس كتابخانه اي كه حدود 700 جلد كتاب داشت و وقف بر محصلين نمود . 2- پايه گذاري سه مسجد كه عبارتند از مسجد خيرآباد نو ،مسجد رضوي ، مسجد خضر علي
تاليفات و آثار وي را در عقايد ، اخلاق ، تفسير ، فلسفه ، فقه ، اصول و رجال تصنيفات گرانبهايي از آن مرحوم موجود است . دوره تقريرات فقه و اصول استاد نايئني ،كتابي در رد نصرانيت و اشعاري از اين فقيه سعيد برجاي مانده است .
سرانجام اين فقيه در شب چهاردهم صفر (1385ه.ق / 1344ه.ش) به سراي باقي شتافت و بنا بر وصيتش وي را در مسجد صاحب الزماني خيرآباد نو به خاك سپردند.
دكتر جمال رضائي
از استادان بلند پايه وپژوهشگران به نام كشور كه در سال 1305 در بيرجند ديده به جهان گشود .
جمال رضايي از شاعران توانا و متبحري است كه به شيوه و سبك استادان كهن فارسي شعر مي سرايد .
وي پس از ادامه تحصيل و دريافت درجه ي استادي در رشته ادبيات به تاليفاتي دست زد.
1- تحقيق در شرح احوال وآثار نزاري قهستاني
2- مضامين قرآني در بوستان سعدي
3- نثر سنايي
4- قلعه رستم
5-گزارش زبانهاي باستاني ايران
6- درفش ايران
7- تصحيح وتحشيه فرهنگ صبوحي با شرح واژه ها
8- نام هاي روزهاي ماه در ايران باستان
9- بوسهل زوزني در تاريخ بيهقي
10- صرف فعل ماضي در گويش كهن هرات
11-واژه نامه گويش بيرجند
12- بررسي گويش بيرجند.
خواجه آصفي قهستاني
خواجه آصفي فرزند نعمت الله قهستاني از شاعران و بزرگان ادب پارسي در سدة نهم و اوايل سدة دهم است كه به همه معاصران وسخن شناسان نزديك به عصر او به لطافت سخن وصفاي ذهن سليم و ذكاي طبع او را ستوده اند.
آصفي در سال 853 ه.ق متولد شد .در مورد زادگاه او اختلاف نظر وجود دارد اما با استناد به قول تذكره هاي خواجه آصفي مانند سفينة خوشگو،هفت اقليم ،تذكرة هيخانه وبرخي منابع ديگر به طور قطع زادگاه او را قهستاني مي دانند.
(آثار خواجه آصفي :يك ديوان ودو مثنوي است ، كه در برخي منابع به دو مثنوي ودر منابع ديگر تنها به مثنوي مخزن الاسرار او اشاره شده است سبك او نزديك به سبك هندي است ولي در عين حال مي توان گفت سبكي منحصر به خود دارد .)
دکتر مهدی بلالی مود
دكتر مهدي بلالي مود از پزشكان نام آور ومحققان برجسته كشور در 1321خورشيدي در بيرجند به دنيا آمد .
وي پس از اخذ ديپلم از دبيرستان شوكتيه به ادامه تحصيل پرداخت تا به درجه استادي نائل آمد.
دكتر بلالي داراي تأليفات و آثار پژوهشي فراواني است كه شامل هفت كتاب و بيش از چهل و دو مقاله مي باشد . كه به مناسبت برگزاري كنگره هاي پزشكي داخل و خارج و يا در مجله هاي گوناگون انتشار يافته است.
آثار وتاليفات وي شامل:
1-شيمي وزندگي مدرن
2- تشخيص ودرمان مسموميتهاي شايع وحاد
3- آسيب شناسي قانوني ومسموميتهاي شايع
4- چگونگي مراجعه به فوريتهاي پزشكي
5- مسموميتهاي اطفال
6- فسفين ها وفسفيدها
7- بررسي مسموميت هاي حاد
8- ومقالات چندي درباره الگوي مسموميتها ،اثرات سمي گازهاي شيميايي در جنگ و…
زين العابدين درخشي
زين العابدين درخشي فرزند دانشمندمعروف مولا علي اكبر از فقها ومراجع تقليد نيمة دوم سدة 12 ونيمة اول سدة 13 است
زين العابدين درخشي از اساتيد طراز اول حوزة علميه قاين كه شاگردان زيادي را تربيت كرد .
از شاگردان او مرحوم محمد حسن پدر فقيه عاليقدر شيخ محمد باقر بيرجندي است .
زين العابدين خود از محضر علماي معروف عصر مانند سيد علي طباطبايي نويسنده كتاب رياض المسائل در فقه شيعه است بهره برده است .
وي كتابي به نام مصباح النجاه دارد كه موضوع آن شرح اصول دين است .
وفات وي در سال 1231 ه.ق اتفاق افتاد ؛ وي را در زادگاهش روستاي درخش به خاك سپردند.
سالك بيرجندي
ميرزا محمد حسن سالك بيرجندي شاعر آراسته به مكارم و فضائل اخلاقي بود . او را املح الشعراء گفته اند .
ديوان شعري از او باقي مانده است .
سيد حسين عندليب
از واعظان با اخلاص وگويندگان خوش ذوق بيرجندي كه در 1283در بيرجند متولد شد ودرسال 1398 در زادگاهش بدرود حيات گفت .
از آثار وي :
مثنوي (( زبده السير في احوال سادات البشر)) مشتمل بر 1300 در شرح حال و زندگي معصومان(ع) مي باشد .
سيد حسين عندليب
از واعظان با اخلاص وگويندگان خوش ذوق بيرجندي كه در 1283در بيرجند متولد شد ودرسال 1398 در زادگاهش بدرود حيات گفت .
از آثار وي :
مثنوي (( زبده السير في احوال سادات البشر)) مشتمل بر 1300 در شرح حال و زندگي معصومان(ع) مي باشد .
سيد محمد مشكوه
سيد محمد مشكوه در 1279 ه.ش در بيرجند متولد شد وي از مراجع تقليد برجسته عصر خويش همچون آيت ا… سيد ابوالحسن اصفهاني وآيت ا…بروجردي اجازه اجتهاد دريافت كرده بود.وي تمامي قرآن را با تسلط كامل حفظ بود.(تخصص اصلي مشكوه در فلسفه وعرفان بود.
آثار وخدمات :
شهرت علمي مرحوم مشكوه در كتاب شناسي است.
آثار مشكوه دو گونه است :
1- آثاري كه زير نظر مستقيم او تاليف و چاپ شده است .
2- آنچه بي دخالت كسي از انديشه او تراوش كرده كه نه عشر آن از ميان رفته است و علاوه بر كتابهايي كه نسخه هاي آنها را تصحيح كرده ونسخ تصحيح شدة او موجود است .مانند ترجمه اخبار الحكماء قفطي و منطق كتاب الشفاء
آنچه از آثار وي چاپ نشده و نزد خانواده اش موجود مي باشند عبارتند از پايان نامه دكتراي او كه در نگارش مقدمه تاريخ بيهقي و برخي از تعليقات او بر اسفار ملاصدرا كه فقط آنچه بر فصل(( ماهيته انيته )) متعلق بوده چاپ شده وترجمه اللمعه الدمشقيه ، روانشناسي ابن سينا ، شرح فارسي بر درايه الحديث شهيد دوم و شرح عربي برتتمه صوان الحكمه .
اما مهمترين آثار چاپي وي :
1- كلمه التوحيد 2- كليد بهشت 3- شرح بيع 4- الصحيفه الكامله السجاد
5- رساله رگشناسي ابن سينا 6- دانشنامه علايي
7- تلخيص البيان في المجازات القران 8- دره التاج تاليف قطب الدين شيرازي
9- المحجه البيضاء 10 - پاسخ به سئوال راجع به كتاب المناجاه الالهيات
11- مقاله مابعد الطبيعه ارسطا طاليس با تحقيق ومقدمه فلسفي بسيار مفصل وترجمه فارسي ايشان
12 - مجموعه اشعار
شاهسوني بيرجندي
ميرزا محمد علي شاهسوني از معلمان پرهيزگار است .
وي مجموعه اي از مواعظ واخبار امامان شيعه را به رشته تحرير در آورده كه به نفايس المجالس مشهور است .
شمس الدين موسوي
شمس الدين موسوي واعظي متبحر وحافظي مفسر بوده است .او را بدليل فصاحت بيان افصح المتكلمين قهستان مي دانستند.
استادان او را در تفسير، سيد محمد شيرازي و در حديث ، زين العابدين خوسفي مي دانستند
از آثار وي:
كتاب شمس المجالس است.
وفات او در سال 900 ه.ق اتفاق افتاد.
ملا عبدالطيف بيرجندي
ملا عبدالطيف فرزند شمس الدين علي واعظ بيرجند از دانشمندان قرن دهم هجري كه آثار و تحقيقات ارزشمندي دارد .
از مشهورترين آثارش كتاب قصص الانبياء است كه آغاز تاليف آن در شوال 917 ه.ق مي باشد.
حسامي در كتابش از او بعنوان افصح الشعراء ياد مي كند. وي اشعاري در قصايد بسياري در مناقب ائمه اطهار دارد كه لطافت طبع وحسن بيان او در آنها هويداست .ابن حسام در قصيده اي عبدالطيف را ستوده است .
غزال بيرجندي
سيد ابوالفضل طباطبايي از خاندان سادات طباطبايي است كه از اصفهان به قاين آمد. اودر اشعارش تخلص غزال را به خوشي برگزيده است .
طباطبايي افزون بر ذوق ادبي در علم هيئت ونجوم نيز مطالعاتي داشته است ودر معرفت تقاويم رساله دارد.
سيد غلامرضا بيرجندي
وي از فقهاي عالي مقام و علماي نامدار شيعه است . در سيدان بدنيا آمد . پس از اتمام تحصيلات در بيرجند به تدريس و قضاء و فتوي پرداخت و در آن منطقه مرجعيت يافت .
اين شخصيت عاليقدر در برابر فتنه شوم بابي گري و بدعت انگيزي آنان با تمامي قوا ايستاد و اذهان مردم بيرجند را نسبت به ادعاي باطل آنان روشن ساخت .
وي بدست يكي از بابيان با ريختن زهر در شير ، به شهادت رسيد .
شيخ محمد علي دياني
شيخ محمد علي دياني در سال 1274در بيرجند متولد شد .
كتابهايي كه از مرحوم شيخ محمد علي دياني باقي ماند است ، شامل تعدادي نسخه خطي ، كتب ومجلات مختلف است .
تسلط شيخ در زمينه اخبار بسيار زياد بوده ومجموعه كامل از اصول كافي را با استادش آقاي فاضل در مدت 18سال بررسي كرده است .
وي در سال 1358 دار فاني را وداع گفت .
شيخ مرتضي آيتي
از شاعران خوش ذوق معاصر است كه در علوم عربي وفنون ادب داراي مرتبه اي بلند بود .از آثار او كتاب نسيم بهاري است در شرح حال حكيم نزاري و نيز داستان منظوم سلطان قريش را مي توان نام برد .مجموعه اي از آثار اشعار آيتي به خط او نزد آقاي سعيد عندليب موجود است.
شيخ مرتضي در سال 1345 ه.ش دار دنيا را وداع گفت ودر مقبره پدر بزرگوارش شيخ محمد باقر مجتهد مدفون گرديد . (قبرستان بيرجند )
سيد ابوتراب انوار
از دانشمندان و فقهاي اواخر قرن سيزدهم هجري قمري و اوايل قرن چهاردهم مي باشد . وي پس از دريافت درجة اجتهاد از نجف به قاين بازگشت .در اواخر عمر به مشهد مقدس مهاجرت كرد .سرانجام در 1328 ه.ق در مشهد درگذشت .
از آثار او كتاب اسرارالتوحيد در تفسير سوره مباركه توحيد است و در آن كتاب، مشربي حكيمانه وذوقي عارفانه اعمال كرده است. اين كتاب به همراه كتاب لؤلؤه الغاليه مرحوم پدرش در مشهد چاپ شده است .
ملا علي اصغر بيرجندي
علي اصغر فرزند ملاحسن از عالمان بلند مرتبه سدة چهاردهم هجري است .
او از محضر اساتيدي چون مدرس، اصفهاني و خوانساري بهره گرفت .پس از دريافت درجه اجتهاد به زادگاهش بازگشت وبه امر تدريس پرداخت شيخ محمد باقر بيرجندي از شاگردان ايشان بوده است .
از آثارش وي مي توان شرح الفيه ابن مالك ، شرح مختصرالمنافع، تفسير بالمأثور در دو جلد كه نظير تفسير برهان سيد هاشم بحراني است . تفسير قرآن كه در پاره اي از مواضع آن از شيوة ابن عربي پيروي كرده است ، نام برد.
تاريخ وفات او احتمالا سال 1316ه.ق اتفاق افتاده است .
علي اكبر خوسفي
علي اكبر مجرم كه به تقديس و تقوي معروف بود، تخلص شعريش (شاهد حال) بود، اشعارش بيشتر در موعظه و نصيحت است .
مدفنش در كناره مقبره قديمي قبرستان خوسف واقع گرديده است .
محمد حسين فدايي بيرجندي
فدايي شاعري مليح الكلام و در مواردي در مناقب ائمه الطهار بوده است
ديوان شعرش در حدود دو هزار بيت مي باشد .
فدايي در سال 1340 ه . ق در روستاي القو بدرود حيات گفت .
محمد رفيع بن عبدالكريم لامع درمياني
وي مشهور به لامع از شاعران بزرگ خطه قهستان است . بخش عمده زندگي لامع به يكي از پرآشوب ترين دورانهاي تاريخ ايران مواجه است . تولد او به احتمالي پايان ربع سوم قرن يازدهم در درميان بوده است . لامع تسلط محمود و اشرف را كه با قتل و غارت و ويرانگري همراه بوده را خوش نمي دانسته و به علت وابستگي علاقه به زادگاه و سرزميني كه در آن مي زيسته هجوم به ايران را هجوم يك قوم بيگانه تلقي مي كرده چنانچه در اشعارش شكايت از فتنه ، قتل و غارت و ويرانگري بسيار ديده مي شود .
دكتر محمد ابراهيم آيتي
دكتر محمد ابراهيم آيتي در سال 1333 ه . ق در بيرجند متولد شد. مرحوم استاد ، انساني وارسته ، دانشمندي فرزانه ، خطيب ، نويسنده و مترجم توانا ، اهل معرفت و در تحقيق علمي دقيق بود ، ايشان علوم قديم را با روش و علم جديد آن چنانكه پسند طبايع امناء روز باشد جمع داشت و نيك دريافته بود كه جامعه علمي كنوني چه نيازي دارد .
ابتدا در بيرجند و مشهد به تحصيل علوم قديم و مدتي در بيرجند مشغول وعظ و تدريس شد ، سپس مهاجرت به تهران و تدريس در دانشكده معقول و منقول و نهايتا موفق به دريافت درجه دكترا گرديد.
استاد در سال 1343 به علت تصادف درگذشت.
از آثار ايشان :
1- ترجمه تاريخ يعقوبي جلد 1و2 . 2- تصحيح تفسير شريف لاهيجي
3- آندلس يا تاريخ حكومت مسلمين در اروپا . 4- افكار جاويد محمد (ص) .
5- جهان در قرن بيستم . 6- آئينه اسلام
7- سرمايه سخن جلد 1و2 . 8- بررسي تاريخ عاشورا .
9- مرجعيت و روحانيت . 10- گفتار عاشورا .
11- ترجمه البلدان يعقوبي . 12- فهرست ابواب و وصول اسفار مندرج در ياد نامه ملاصدرا . 13- مقولات عشر .
14- گفتار ماه جلد 1و3 كه چندين سخنراني آن مرحوم در آن مندرج است .
15- شهداي اسلام
محمد ابراهيم قدسي
محمد ابراهيم قدسي از خاندان آخوند ملا علي مجتهد خراشادي است . وي به فضل وفصاحت بيان و طلاقت لسان مشهور بود .اما به دليل ضعف بينائي به اعمال استعداد ذاتي اش نپرداخت چندين سال در قريحه خراشاد اقامت داشته ومرجع امور شرعي آن ناحيه بوده ودر فن وعظ وخطابه امتيازي داشت.
وي در سده 1354 هجري چشم از دنيا فرو بست .
محمد حسين آيتي
شيخ محمد حسين آيتي فرزند محمد باقر در نيمه ماه ذي القعده سال 1310 ه.ق در روستاي گازار از توابع بيرجند به دنيا آمد. محمدحسين آيتي افزون بر تسلط در فقه شيعه در فن سخنوري و شعر و نثر نيز تبحر داشت وي هم به فارسي و هم به عربي شعر مي گفت و در بديهه سرايي توانايي خاصي داشت . از نظر اخلاقي متواضع و فروتن بود. گنجينه لطايفي كه در خاطر ذخيره داشت پايان ناپذير بود .
آثار و تاليفات وي عبارتند از :
1- شرح كفايه الاصول علامه خراساني
2- در الفرايد فيما روي عن السبط الشهيد در خطب ، مواعظ و اشعار حضرت سيد الشهداء
3- مقامات معنوي و مقالات پهلوي .
4- مقامات الابرار و مقالات الاطهار (كه شامل پنج دفتر در حدود پانزده هزار بيت است.
5- بهارستان :در تاريخ و مراجع رجال قاينات و قهستان كه مشتمل بر چهار مقاله است .
6- در غلطان : اين ديوان مشتمل بر سيصدو بيست و پنج صفحه است كه شامل : قصايد ، غزليات ، مسمطات ، رباعيات ، مرائي ، مثنوي گلشن حقايق مثنويهاي متفرقه و قطعات و قصايد عربيه مي باشد . در انتهاي ديوان نويسنده شرح حال خويش را آورده است .
اين فقيه يگانه و سخنور فرزانه در 1391 ه. ق /1349 ه. ش از دنيا رحلت كرد و در قبرستان قلعه بيرجند مدفون گرديد .
محمد حسين فروغ بيرجندي
شادروان فروغ بيرجندي متولد 1215ه.ق است وي تحصيل حوزوي را در اصفهان گذراند.فروغ داراي گنجينة كتب ارزشمندي از فقه وائبات بوده است .
فروغ ، خط را بسيار نيكو مي نوشت .بويژه در نستعليق وشكسته نستعليق مهارتي به هنر داشت وبي ترديد از اساتيد زمان خود بشمار مي آمد .از ديوان شعر او تنها يك بياض كوچك در اختيار است.وي در سفري كه به كربلا رفته بود در گذشت وپيكرش را در همان جا به خاك سپردند.
حاج شيخ محمد هادي هادوي
مرحوم حاج شيخ محمد هادي هادوي متخلص به هادي فرزند ملا محمد حسين كه در سال 1239 هجري شمسي 1277 قمري در بيرجند قدم به عرصه هستي نهاد از علماي معروف و شعراي والا مقامي است كه عمري طولاني در راه كسب علم گذرانده و نام نيك از خود به جاي گذاشته است . مرحوم حاج شيخ هادوي پس از كسب اجازه روايت از ميرزا حسن نوري و اجازه اجتهاد از آيت ا... آخوند خراساني به دعوت امير قائنات در سال 1319 با احترام به بيرجند وارد شد .
در زمان شوكت الملك ثاني ، حاج شيخ در تاسيس مدارس جديد او را ياري فراوان كرد و براي پيشرفت كار مشروطه مقالاتي در خصوص مجلس شوراي ملي در روزنامه حبل المتين درج مي كرد .
آيت ا.. خراساني كه به انديشه هاي وي آشنايي كامل داشت ايشان را به عنوان عالم و مجتهد طراز اول به مجلس شوراي ملي معرفي كرد اما آن مرحوم آنرا نپذيرفت و به جاي آن رياست انجمن ولايتي را مي پذيرد تا به مردم خدمت كند . حاج شيخ هادي هادوي در 10جمادي الثاني 1325 ه. ش به جهان باقي شتافت .
آثار و تاليفات :
1- بستان الناظر (حاوي مطالب متنوع به سبك كشكول شيخ بهايي) .
2- مائده محمديه .
3- ديوان اشعار مشتمل بر سه هزار جلد .
4- آئين سخنراني .
5- ترجمه ادب الكبير ابن مقفع و نامه حضرت به مالك اشتر .
6- تاليفات فقهي .
ميرزا محمد رضا مستوفي
ميرزا محمد رضا مستوفي محمد اسماعيل خان شوكت الملك در ديوانخانه حكومتي بود به دليل بيماري شوكت الملك كارها به او واگذار بود .در سال1320 مقتول گرديد .
فردي فضل دوست و با شاعران و فضلا مصاحبت وهمنشيني داشته خود نيز شاعر بود و راغب تخلص مي كرد .
ميرزا محمد رضا مستوفي
ميرزا محمد رضا مستوفي محمد اسماعيل خان شوكت الملك در ديوانخانه حكومتي بود به دليل بيماري شوكت الملك كارها به او واگذار بود .در سال1320 مقتول گرديد .
فردي فضل دوست و با شاعران و فضلا مصاحبت وهمنشيني داشته خود نيز شاعر بود و راغب تخلص مي كرد .
عبدالكريم اشراق بيرجندي
عبدالكريم بيرجندي از حكيمان و متالهان سده سيزدهم هجري است . ذوق عارفانه و مشربي حكيمانه داشته است و با شاعران و اديبان ايراني و افغاني مشاعرات و مكاتباتي داشته كه در دفتر او موجود است .
عبدالكريم در اشعارش اشراق تخلص مي كرد .
وي در سال 1229 ه . ق در بيرجند وفات يافته است .
آخوند ملاعلي خراشادي
آخوند ملا علي خراشادي از علما و مجتهدين بلند پايه است رساله اي به سبك رسائل شيخ مرتضي انصاري در علم اصول و شرحي بر معلم الاصول دارد . رساله سئوال و جواب كه حاكي از مهارت و تبحر وي است در فقه نگاشته شده است .
آخوند ملاعلي در سال 1297 ه . ق /1259 ه. ش در قصبه دشت بياض متوفي و در مزار امامزاده كارشك مدفون شده است .
ابو جعفركافي قايني
از فيلسوفان مشهور عصر صفوي است كه در ميان حكيمان عصر خويش چون شيخ بهاء‌الدين عاملي وسايرين مشهور بوده است .
خاندان ابوجعفر در طي قرون متمادي سرآمد فضلاي دوران خويش بوده اند.
پدرش محتشم از علماي بزرگ حوزة علمية اصفهان در سدة 10 بود وآثار مهمي چون هادي المسترشدين وفصول الحق را به عالم دانش عرضه داشته است .
با استناد به نوشته هاي خود حكيم وي مدتي را در قاين وزماني را در اصفهان به تحقيق وبررسي علوم مي پرداخت .
آثار حكيم :
1- اسرار الايات يا مقاله در چگونگي پيدايش غرايب وعجائب وشگفتيهاي گيتي .
2- بيان حال معاد نفوس:در اثبات معاد روحاني .
3- خردنامه
4- شرح ابيات سبعه خواجه نصير طوسي (( مراتب موجودات)).
5- اسرار العبادات درباره حقيقت نماز وانواع واقسام آن .
6- الاسرار فيها اعتقدته من المسائل المختاره.
7- الستهيل
8- الشجره الطيبه في اثبات الحركه.
9- العقل والعاقل والمعقول يا المستوره
10-تفسير مختصر مجسطي
11-شرح قصائد شعراي سدة هشتم
12- حاشيه برمجسطي
در رابطه با عمرحكيم تاريخ دقيقي در دست نيست .
محمد حسن شريف
محمد حسن شريف در 1297 ه.ش در روستاي درخش متولد شد. تحصيلات حوزوي را در حوزه علميه مشهدگذراند پس از اخذ ديپلم ، تحصيلات دانشگاهي خويش را با مطالعه رشته ادبيات در تهران آغاز كرد. همزمان رشته حقوق و علوم سياسي را فراگرفت وموفق به اخذ ليسانس در دو رشته مذكور شد وپس از مدتي در دانشگاه الهيات نيز مشغول تدريس شد اما اين دوره را به پايان نرساند.
از آثار وي :
- تعليم وتربيت از ديدگاه فردوسي .
- كاميابي از چيست.
- جرم وعلل آن.
- كتابچه اي خطي به خط ايشان با عنوان دمكراسي .
محمد حسين ملايي
محمد حسين ملايي در سال 1315 در روستاي داراج متولد شد. در كنار تحصيلات مقدماتي حوزوي به تحصيلات دانشگاهي ادامه داد.
در سال 1366 مجموعه اي از اشعارش با عنوان (( قصه زندگي در ده )) به گويش محلي منتشر گرديد .اين اثر تنها مجموعه چاپ شده از سروده هاي بومي رسمي بيرجندي است
اين كتاب بازگو كننده برخي از آداب و رسوم و عادات مردم روستاهاي بيرجند به گويش محلي است.
دكتر محمد مهدي ناصح
محمد مهدي ناصح در سال 1318در خانواده اي مذهبي متولد شد. دكتر ناصح در سال 1351 ه.ش به دانشگاه فردوسي مشهد رفت .
از تاليفات ايشان :
1- تصحيح تفسير روضه الجنان ابوالفتوح رازي در بيست جلد با همكاري دكتر ياحقي .
2- دوبيتي هاي عاميانه بيرجندي.
3- كتاب راهنماي نگارش و ويرايش كه در سال 1372با همكاري دكتر ياحقي نوشته است.
4- فرشته ياد كه اثري است منظوم در قالب مثنوي وخاطراتي از دوران كودكي نگارنده .
آخوند ملاحسين ذاكر( طوفان)
آخوند ملا حسين ذاكر از شاعران وفاضلان اواخر حكومت قاجاريه است ودر شعر طوفان تخلص مي كرد. مدتي در تهران در پناه حمايتهاي قائم مقام فراهاني بود.قسمت زيادي از سروده هايش در مناقب ومصائب معصومين (ع) است .
ملا حمزه بيرجندي
ملاحمزه بيرجندي از علماي والامقام كه در مباحث فقه و اصول و علم رجال و درايه و الحديث از ساير علماي عالي مرتبه گوي سبقت را ربوده و پيشي گرفته بود.
ملا حمزه در اصفهان از محضر علماي آن شهر بويژه سيد محمد باقر دشتي سبك فيض كرده است . جزواتي از ملا حمزه در دست بوده كه نشان مي دهد برخي از مباحث فقهي چون حجيت ، مظنه استصحاب را پيش از آنكه شيخ انصاري بنويسد او قبلا آنها را بيان كرده است .
دكتر ناهيد بني اقبال
در شامگاه يازدهم آذر 1318در فنود متولد شد.وي موفق به دريافت درجه كارشناسي زبان فرانسه ،زبان انگليسي ، كارشناسي ارشد رشته كتابداري واطلاع رساني شده و با مدرك دكتراي كتابداري واطلاع رساني فارغ التحصيل شد.
تاليفات وي :
1- انگليسي براي دانشجويان رشته كتابداري (1)
2- انگليسي براي دانشجويان رشته كتابداري (2)
3- چكيده نامه تاثير تلويزيون وسينما بركودكان ونوجوانان .
نوابه خفي
نوابه خفي از زنان عارف و اديب بيرجند است . وي همسر امير علمخان شوكت الملك بود .
در جواني قدم در وادي عرفان نهاد، در سلك طريقت سيدمرتضي كه از سادات وعرفاي والامقام ولايت نه بود در آمد.
ديوان شعر نوابه به اهتمام ميرزا محمد شهاب جمع آوري شد.
پس از فوت وي را در كربلا در نزديكي ضريح امامزاده ابراهيم(ع) دفن نمودند.
اسماعيل دهكي
اسماعيل دهكي سالها در نجف وكربلا از محضر اساتيد آنجا بهره برد بعد از مراجعت به ايران در مشهد اقامت گزيد. وي در دوره اول مجلس مشروطيت از قاين به عنوان نماينده مجلس انتخاب شد . وي در سال 1335 ه.ق وفات يافت .
بلال شاخني
بلال شاخني از دانشمندان سده هجري قمري و اهل روستاي شاخن بيرجند مي باشد. وي علاوه بر كمالات و فضائل و تخصيص در فلسفه و منطق و علوم ديگر قريحه شعري نيز داشته است .
آثار وي عبارتند از :
1- شرح تجريد الكلام .
2- حاشيه كشاف .
3- حاشيه شرح شمسه .
4- حاشيه شرح مواقف .
5 - شرح آداب البحث .
6- ديوان شعر به سبك اسرار نظامي گنجوي
7- غزليات و مثنويات .
بلال در اواخر عمر به وطن خود بازگشت و در همان مكان رحلت كرد ؛ مقبره وي در روستاي شاخن بيرجند واقع مي باشد .
علي بن ياسرحسامي قهستاني
علي بن ياسر حسامي قهستاني معروف به درويش عليشاه از مورخان وعرفاي اواخر عصرگوركاني است .وي در هرات اقامت داشته واز سلسله ، ياسري است كه به نقل از خودش نسبت آنها به ياسرخادم امام رضا (ع) وبالاخره به عمار بن ياسر كه از اصحاب حضرت رسول (ص) است منتهي مي شود .
حسامي از خويشان وشاگردان ابن حسام قهستاني است وبه همين دليل حسامي تخلص مي كرد ؛ او به فصاحت بيان وكثرت نيروي حافظه معروف بود. بطوريكه حكايتهاي طولاني را به همان عبارتي كه در كتابهاي مولفان وجود داشت بر سرمنبر به زبان مي آورد .
آثار وي :
از آثار وي كتاب تاريخ حسامي است كه مطالب آن پيرامون مزار ها و بقاع امامزادگان است كه در عصر سيد ابوطالب مجتهد بدست آمد. به دستور اين سيد بزرگوار چند نسخه از آن نوشته شده كه به مزارنامه شهرت پيدا كرده است.
حسامي قريحه شعري هم داشته اما از اشعار او به جز آنچه كه در كتاب تاريخ وي آمده شعري در دست نيست .
حسين بن جمال قهستاني
حسين بن جمال الدين قهستاني معرف به الايذي از دانشمندان سده نهم هجري قمري وشاگرد مولانا جلال بن محمد قايني است صاحب كشف الظنون شرح مختصرييرامون او آورده و رساله اي را در شرح قصيده ابن سينا در نفس وروح به او نسبت داده است .
دكترمحمد اسماعيل رضواني
دكتر محمد اسماعيل رضواني از مفاخرتاريخ نگاري عصرحاضر و از محققان بلند آوازه ايران به سال 1300 خورشيدي در روستاي خراشاد بدنيا آمد . وي با تحصيل در مدرسه شوكتيه بيرجند و سپس تهران موفق به اخذ مدارج ليسانس ، فوق ليسانس و دكتري گرديد .
از اقدامات وي خدمات به مطبوعات ايران است . تدريس تاريخ مطبوعات در دانشگاههاي كشور و همكاري با مجله هاي آينده ، راهنماي كتاب ، بررسيهاي تاريخي ، يغما ، آپ(آموزش و پرورش) ، گنجينه اسناد ، تاريخ معاصر ايران ، تحقيقات اسلامي ، كلك ، كهكشان و سالنامه هاي كشور ايران و از جمله مقدمه بر دوره روزنامه وقايع التفاقيه و تاريخ مطبوعات كرمان و همكاري با صدا و سيما در زمينه توليد سريالهاي مستند و داستانهاي تاريخي از ديگر فعاليتهاي اوست .
آثار قلمي :
1- رساله دكترا تحت عنوان علل انقلاب مشروطيت ايران .
2- انقلاب مشروطيت ايران .
3- زميني كه برروي آن زندگي مي كنيم .
4- تعليقات نامه تنسر به همراهي استاد مينوي .
5- سفرنامه ظهير الدوله همراه مظفرالدين شاه به فرنگستان .
6- تاريخ منتظم ناصري- 3 جلد .
7- خاطرات ناصرالدين شاه در سفر سوم به فرنگستان .
8- عالم آراي عباسي 3 جلد .
9- منشات ميزا عليخان امين الدوله .
10- مقالات تاريخي و ادبي بالغ بر 100 شماره
وي پس از نيم قرن خدمات ارزنده علمي و فرهنگي در سال 57 به ديار معبود شتافت.
محمد باقرآيتي بيرجندي
محمد باقر آيتي از فقهاي معظم كه در سال 1276 ه.ق متولد شد وي به تحصيل فقه، اصول و حكمت پرداخت مرحوم فقيه معظم در 22 سالگي به درجه اجتهاد نائل آمد .
تبحر و اشراف ايشان در امور فقهي به اندازه اي بود كه مي فرمود (( براي من ميسر است بدون مراجعه به كتب فقهي ، فقه را از طهارت تاديات با اشاره به فتاوي فقهاي بزرگ در هر مسئله بنويسم.)) او در آگاهي برآراء ارباب ملل و نحل و كتب مذاهب بي بديل بود و در مسائل ديني حتي فرقه حنفيه نيز به ايشان رجوع مي كردند .
آثار و تاليفات :
1-وثيقه الفقها (در فقه استدلالي) .
2- اكفاء المكائد (در رد صوفيه) .
3- فوائد الكاظميه (در رجال) .
4- ايضاح الطريق (در محاكمه بين اصولي ها و خباري ها از فقها)
5- فوائد الطواسيه (در علم رجال )
6- عوائد الغرويه .
7- ازاحه الربيه در وجوب صلوه الجمعه في زمن الغيبه
8- نصح الاستغاثه (در حرمت افيون و شراب و حشيش كه از آن به ملاعين ثلاثه تعبير فرموده. )
9- مفتاح الفردوس .
10- سفينه القماش . 11- رساله اي در سير و سلوك .
12- رساله رجبيه . 13- بغيه الطالب .
14- زهرالرياض . 15 - صمصام مهدوي .
16- نور المعرفه . 17- فاكهه الذاكرين
18- وقايع الشهور و الايام . 19- كبريت الاحمر في شرايط المنبر (در سه جلد) .
رحلت شيخ شب جمعه چهاردهم ذي الحجه 1352 برابر با دهم فروردين 1313 متوفي و در قبرستان شمالي بيرجند در مقبره اي كه به امر خود ايشان ساخته شده بود مدفون گرديد .
علامه سيد محمد فرزان
مرحوم فرزان پس از طي دوره ابتدايي در مدرسه شوكتيه بيرجند به مدرسه علميه معصوميه وارد شد و چهار سال از عمرش را در آنجا به تحصيل علم گذرانيد آنگاه يك سال نيز در مشهد از محضر اديب نيشابوري و آيت ا.. زاده خراساني و حاج حسين قمي كسب فيض نمود.
از بانيان فرهنگ و معارف جديد در شرق ايران است و خدمات ارزنده اش به آموزش و پرورش سيستان و نيز بيرجند فراموش ناشدني است . در سال 1273 در بيرجند چشم به جهان گشود . در مدح اوهمين جمله يغمايي كافي است او تمام صفاتي را داشت كه براي ائمه دين مي شمارند
آثار وي شامل :
1- در اطراف كليه و دمنه بهرامشاهي .
2- نظري در تصحيح چهار مقاله
3- نظري در حواشي مرزبان نامه .
4- امثال قران كريم .
5- چند نكته در تصحيح ديوان حافظ
6 - تصحيحي از مرزبان نامه .
7- مقالات متعدد در مجله هاي يغما - ارمغان و راهنماي كتاب .
شيخ عبدالحسين فنودي
(مورخ ، محدث ، شاعر)
شيخ عبدالحسين ، 1255 ه. ش سال قبل چشم به جهان گشود.
اشعاري كه از فنودي به جا مانده نشانگر ذوق لطيف و تمايلات عرفاني آن روحاني عارف است شعر وي در تفن و عشق ورزي نسبت به مظاهر طبيعت و جهان محسوس و در نهايت به سوي عوالم حقيقي سير مي كند وي بدليل تسلط در دفن حكايت ، وعظ و حديث و دانش وافي در تاريخ اسلام وصل به وعظ ارشاد روي آورد .
از اشعار معروف او قصيده شهر آشوب است كه درباره اوضاع شهر بيرجند حرف و مشاغل آن سروده است . ديوان خطي وي شامل صد و هشت صفحه چهارده سطري است و جمع ابيات آن از قصيده و غزل و رباعي بالغ بر هزار و چهارصد بيت است .
شيخ عبدالحسين مورخي نامدار بود و مطالعات عميقي در تاريخ و احاديث كرده بود . كتاب مرآت المكنونات في تاريخ القاينات كه نسخ خطي آن هم اكنون موجود است نشانگر تبحر و تسلط وي در دانش تاريخ است و شامل 126 صفحه است .
وفات شيخ روز دوشنبه غزه صفر 1332 هجري قمري اتفاق افتاد و مردم بيرجند جنازه اش را با تجليل فراوان تشيع نمودند .
دكتر غلامحسين شكوهي
دكتر غلامحسين شكوهي در سال 1305در شهر خوسف متولد شد. شكوهي پس از ادامه تحصيلات با مدرك درجه دكتري علوم تربيتي از دانشگاه ژنو به ايران بازگشت .
تاليفات وي:
1- شرح حال و ذكر آثار ونمونه اشعار محمد بن حسام خوسفي قهستاني.
2- روش آموختن حساب و هندسه.
3- مربيان بزرگ .
4- روانشناسي براي سال سوم آموزش و متوسطه .
5- مباني راهنمايي تحصيلي.
6- ترجمه تعليم وتربيت و مراحل آن .
7- مباني واصول آموزش وپرورش.
استاد احمد آرام
استاد احمد آرام در مقدمه اي كه بر كتاب " آئينه اسلام " نوشته آيتي سخن مي گويد:
از آثار ايشان
- مقولات ارسطو، تاريخ اندلس بود.
فصيح الدين محمد نظامي
فصيح الدين محمد نظامي از دانشمندان مشهور سدة 10هجري است .
در علم رياضي ،حكمت وهيئت سر آمد فصلاي عصرخويش بود .
از آثار او :
حاشية هدايت ، حكمت ، حاشية تذكره ، شرح اربعين امام نوري ، شرح عوامل وحاشية مختصر و مطول و… است.
وفات وي در سال 919ه.ق واقع شد